Kasım 2025
Azalmış Yumurtalık Rezervi (DOR) ve Erken Yumurtalık Yetmezliğinde (POI) Genetik Yaklaşım
DOR ve POI Nedir?
Kadın yumurtalıklarında doğuştan belirli sayıda bulunan yumurtaların beklenenden daha erken azalması
Azalmış yumurtalık rezervi (DOR) ve erken yumurtalık yetmezliği (POI), kadın üreme sağlığının önemli iki bileşenidir. Bu iki durum, hem doğal fertilite penceresini kısaltmakta hem de yardımcı üreme tekniklerinin başarısını etkilemektedir. Bugün tıp, bu durumun yalnızca yaşlanma ile ilgili olmadığını; genler, DNA onarım sistemleri ve epigenetik etkiler tarafından da belirlendiğini göstermektedir.
Genetik Mekanizmalar:
1. DNA'nın Onarımı Neden Önemlidir?
Yumurta hücreleri, diğer hücrelerden farklı olarak çok uzun süre canlı kalmaları gerektiği için, yıllar içinde DNA hasarı biriktirebilirler. Normalde vücudumuzda bu hasarı tamir eden özel genler vardır.
Bu genler, yumurtalıklarda DNA hasarını tamir eden “bakım ekipleri” gibi düşünülebilir. Eğer bu “bakım ekiplerinden biri eksik veya arızalı” olursa:
Bu nedenle bazı kadınlarda DOR/POI’nin temel nedeni genlerdeki DNA onarım bozukluğu olabilir.
2. Folikül Gelişimini Düzenleyen Genler
Yumurta hücreleri tek başına çalışmaz; etraflarındaki “granüloza hücreleri” ile iletişim halinde gelişirler. Bu iletişim için bazı genler gereklidir:
Bu genler:
Bu genlerde bozukluk olduğunda yumurta hücresi olması gereken hızda veya kalitede gelişemez ve rezerv daha erken düşebilir.
3. X Kromozomu Neden Bu Kadar Kritik?
Kadınlarda iki adet X kromozomu vardır ve yumurta hücreleri iki X kromozomuna birden ihtiyaç duyar.
Bu yüzden:
gibi durumlarda yumurtalık hücreleri bozulabilir ve foliküller daha hızlı tükenebilir. Kısacası X kromozomu sağlıklı değilse, yumurtalık rezervi de sağlıklı olamayabilir.
4. Epigenetik: Genler Değişmeden Genlerin Çalışma Şeklinin Değişmesi
Epigenetik, genlerin kendisi bozulmadan, genlerin ne kadar çalıştığının veya susturulduğunun değişmesidir. Bu, genlerin üzerinde bulunan bir çeşit “ayar düğmesi” gibi düşünülebilir.
Bu mekanizmalar yumurtalıkta:
Dolayısıyla yumurtalık fonksiyonu, sadece hangi gene sahip olduğunuza değil, aynı zamanda o genlerin çalışıp çalışmadığına da bağlıdır.
5. Çevresel Faktörler Bu “Ayarları” Bozabilir
Bazı kimyasallar epigenetik mekanizmalara müdahale edebilir:
Bu maddeler:
Sonuç olarak çevresel faktörler bile genlerin çalışma şeklini değiştirerek yumurtalık rezervini etkileyebilir.
Tüm bu bilgiler ışığında DOR veya POI yalnızca yaş, şans ve hormonal ölçümler ile açıklanmaz. DNA tamir kapasitesi düşükse, folikül gelişimini düzenleyen genlerde aksama varsa, X kromozomunda bozukluk varsa, epigenetik ayarlar bozulmuşsa veya çevresel toksinlere maruz kalınmışsa ortaya çıkan biyolojik bir sonuçtur.
Bu nedenle: genetik inceleme, epigenetik değerlendirme (dolaylı biyobelirteçler) ve çevresel risk analizi hastanın durumunu anlamada değer taşır.
Uzm. Dr. Leyli ŞENTÜRK
